Eduard Hornemann

De overlijdensdatum van Alexander en Eduard Hornemann wordt in verschillende bronnen niet eenduidig vermeld. Zo noemt het BHIC 31 december 1944, Yad Vashem 30 april 1945 en het Joods Monument 21 april 1945. Op het eerste gezicht lijken deze gegevens elkaar tegen te spreken, maar zij zijn te verklaren door het onderscheid tussen de feitelijke overlijdensdatum en administratieve of later vastgestelde overlijdensdata.

Historisch staat vast dat Alexander en Eduard Hornemann behoorden tot de twintig Joodse kinderen die vanuit Auschwitz naar concentratiekamp Neuengamme werden overgebracht om te worden gebruikt voor de medische experimenten van SS-arts Kurt Heißmeyer. Toen de geallieerden naderden en de sporen van deze experimenten moesten worden uitgewist, werden de kinderen op de avond van 20 april 1945 naar de kelder van de voormalige school aan de Bullenhuser Damm in Hamburg gebracht. Daar kregen zij een injectie met morfine toegediend en werden zij, terwijl zij buiten bewustzijn of nog slapend waren, opgehangen aan haken aan de muur. Deze gebeurtenissen zijn uitvoerig gedocumenteerd en vormen de historische basis voor de overlijdensdatum van 20 april 1945.

Toch wordt in sommige publicaties 21 april 1945 genoemd. Dit hangt samen met het feit dat de moorden plaatsvonden in de nacht van 20 op 21 april. De executies begonnen op de avond van 20 april en duurden voort tot na middernacht. Afhankelijk van het moment waarop het overlijden wordt geacht te hebben plaatsgevonden, kan daarom zowel 20 als 21 april worden vermeld. De officiële gedenkplaats Bullenhuser Damm hanteert echter 20 april 1945 als de datum waarop de moord op de kinderen plaatsvond.

De door Yad Vashem vermelde datum van 30 april 1945 moet waarschijnlijk worden gezien als een administratief vastgestelde of geschatte overlijdensdatum. Voor veel slachtoffers van de Shoah was direct na de oorlog de exacte sterfdatum onbekend. Bij het opstellen van getuigenverklaringen en registraties werden daarom regelmatig benaderende data gebruikt. De vermelding van 30 april 1945 betekent dan ook niet dat de kinderen daadwerkelijk op die dag zijn overleden, maar weerspiegelt de informatie die op dat moment beschikbaar was.

De door het BHIC vermelde datum van 31 december 1944 is eveneens een administratieve datum en kan historisch niet juist zijn. Uit de bewaard gebleven transportgegevens is bekend dat Alexander en Eduard eind november 1944 vanuit Auschwitz naar Neuengamme zijn overgebracht. Zij leefden dus nog na 31 december 1944. Het BHIC vermeldt bovendien dat het gaat om een extract van een overlijdensakte uit de gemeente Oświęcim (Polen) waarvan de akte is doorgehaald. Dit wijst erop dat een eerder opgemaakte administratieve overlijdensregistratie later ongeldig is verklaard toen duidelijk werd dat de broers niet in Auschwitz, maar in Hamburg om het leven waren gebracht.

Op grond van de huidige historische kennis moet daarom worden geconcludeerd dat Alexander en Eduard Hornemann op 20 april 1945 in de voormalige school aan de Bullenhuser Damm in Hamburg door de SS zijn vermoord. De vermelding van 21 april 1945 is te verklaren doordat de moorden gedurende de nacht plaatsvonden, terwijl de data 30 april 1945 en 31 december 1944 administratieve of gereconstrueerde overlijdensdata zijn die niet overeenkomen met de historisch vastgestelde gebeurtenissen.

De herinnering aan Alexander en Eduard Hornemann leeft in Eindhoven op verschillende manieren voort. Vlak bij het Anne Frankplantsoen ligt het naar hen vernoemde Hornemannplantsoen. Sinds 1988 staat daar het Gebroeders Hornemannmonument, een granieten gedenkzuil die niet alleen de broers herdenkt, maar ook alle andere Joodse kinderen uit Eindhoven die tijdens de Shoah werden vermoord. Daarnaast is het Hornemann Huis opgericht als educatief herinneringscentrum en museum, waar het verhaal van de broers en de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Eindhoven aan nieuwe generaties wordt doorgegeven. Ook bij hun voormalige ouderlijke woning aan de Staringstraat 29 wordt hun herinnering levend gehouden: in het trottoir liggen twee messing struikelstenen (Stolpersteine), die voorbijgangers letterlijk en figuurlijk laten stilstaan bij het lot van Alexander en Eduard Hornemann. Zo blijft hun geschiedenis, ondanks de verschillende administratieve overlijdensdata, onlosmakelijk verbonden met de historische werkelijkheid én met de blijvende herinneringscultuur.